Myśl lokalnie, działaj globalnie: Polscy rolnicy w globalnym świecie rozwoju zrównoważonego i odporności na kryzys

O projekcie

Myśl lokalnie, działaj globalnie: Polscy rolnicy w globalnym świecie rozwoju zrównoważonego i odporności na kryzys (Think locally, act globally: Polish farmers in the global world of sustainability and resilience)

Finansowanie: Narodowe Centrum Nauki, MAESTRO 7 (nr 2015/18/A/HS6/00114)

Czas realizacji: 2016 - 2021

Podmiot realizujący: Instytut Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie 

Kierownik projektu: prof. dr hab. Krzysztof Gorlach

Członkowie zespołu: 
- prof. Patrick H. Mooney (University of Kentucky, USA)
- prof. Jan Douve van der Ploeg (Wageningen University, The Netherlands)
- dr Zbigniew Drąg (Instytut Socjologii UJ)
- dr Adam Mielczarek (Instytut Socjologii UJ)
- mgr Maria Kotkiewicz (Instytut Socjologii UJ)
- mgr Adam Dąbrowski (Instytut Socjologii UJ)
- mgr Martyna Wierzba-Kubat (Instytut Socjologii UJ)

Założenia projektu

Obecne warunki i sytuacja rolników w poszczególnych krajach europejskich jest uzależniona w sposób istotny od kulturowego i historycznego kontekstu. Istnieje tradycja, aby badać współczesnych rolników przede wszystkim jako uczestników "czystej" gry rynkowej, wypływająca ze studiów nad procesami modernizacji wsi i rolnictwa. Brakuje w niej jednak systematycznej analizy powiązania funkcjonowania gospodarstw rolnych z parametrami rozwoju zrównoważonego, który jest istotnym elementem współczesnej fazy post-produkcyjnych przemian wsi. Dlatego współczesne badania rolników powinny być skoncentrowane nie tyle na ich racjonalności ekonomicznej, ile na myśleniu w kategoriach rozwoju zrównoważonego, uwzględniającym zasoby rodziny, historyczno-kulturowe konteksty lokalne i obecność środowiska naturalnego.

Przyjmując powyższe przesłanki, że rolnicy są niejako zakorzenieni w ich lokalnym, historycznym, kulturowym i społecznym kontekście oraz że te czynniki wyznaczają także specyfikę myślenia w kategoriach rozwoju zrównoważonego nasz projekt badawczy skoncentrowany jest wyłącznie na rolnikach polskich. Specyfika tego środowiska społecznego wynika z niezrealizowania w jego przypadku dwóch głównych modernizacyjnych modeli rolnictwa, jakimi w XX wieku stały się kolektywizacja rolnictwa w krajach bloku sowieckiego oraz tzw. farmeryzacja w krajach zachodnich.

Nasz projekt w tym kontekście skupiony jest na różnych aspektach rozwoju zrównoważonego, tak jak są one uwzględniane przez rolników w Polsce. Zakłada to analizę strategii prowadzenia gospodarstw przede wszystkim w kontekście zasobów rodzinnych, z uwzględnieniem lokalnego kontekstu społecznego i kulturowego. Nie odżegnujemy się jednak w niej całkowicie od kontekstu globalnego. Zakładamy także uwzględnienie tych procesów, które niesie ze sobą świat ponowoczesny. Przy czym, nie chodzi nam tylko o adaptację przez rolników polskich nowoczesnych technologii w procesie prowadzenia gospodarstwa i komunikacji społecznej. Interesować nas będzie także to, w jakim zakresie dokonujące się współcześnie "zmiany-wyzwania" mają wpływ na sposób ich myślenia ale też na ich kondycję psychofizyczną. Kwestia świadomości zagrożeń w "społeczeństwa ryzyka" i ich skutków w kontekście rolników polskich nie była do tej pory podejmowana.

Cele naukowe projektu

Głównym celem projektu jest opisanie zmian w funkcjonowaniu rodzinnych gospodarstw rolnych w Polsce po roku 1989. Uważamy, że zmiany te należy ująć w pięciu współzależnych wymiarach, które obejmują różne aspekty aktywności gospodarstw.

Pierwszym wymiarem są relacje między gospodarstwem domowym a gospodarstwem rolnym. Pytamy, jak dalece możemy mówić o „rodzinnym” charakterze współczesnych gospodarstw i stawiamy hipotezę, że gospodarstwa w Polsce wciąż nie zostały w pełni urynkowione, a w ich działalności odnaleźć można liczne ślady przedkapitalistycznych tradycji i strategii działania.

Drugi wymiar dotyczy tożsamości rolników. Stawiamy hipotezę o zróżnicowaniu tożsamości właścicieli rodzinnych gospodarstw rolnych, wynikającym z odmienności pozycji strukturalnych i stylów prowadzenia gospodarstwa. Ten wymiar badania obejmuje również kwestie odmienności „męskich” i „żeńskich” sposobów gospodarowania, a także świadomości zagrożeń i kondycji psycho-fizycznej rolników, związanych z procesami zachodzącymi w społeczeństwach ryzyka. Stawiamy hipotezę, że nie możemy mówić o odmienności gospodarstw kierowanych przez kobiety i przez mężczyzn, a także hipotezę, że polscy rolnicy dzięki swojej specyfice jedynie w niewielkim zakresie ulegają zagrożeniom ponowoczesnego świata.

Trzeci wymiar dotyczy rolników jako odrębnej klasy społecznej. Pytamy zatem o klasowe zróżnicowanie użytkowników gospodarstw i stawiamy hipotezę o różnicowaniu się strategii prowadzenia gospodarstw ze względu na ich szanse (uprzywilejowanie) rynkowe, warunkowane kapitałem ekonomicznym i kulturowym.

Czwarty wymiar przemian gospodarstw rolnych dotyczy interesów rolników. Ich czysto ekonomiczne interesy mają tendencję do rozpraszania się, jako że partykularne grupy producentów zwykły walczyć o swoje interesy niezależnie od innych grup. Ponadto rolnicy zmieniają styl uprawiania polityki kontestacyjnej. Stawiamy zatem hipotezę, że interesy rolników będą się różnicować, a formy ich realizacji będą w przeważającej mierze niekonfrontacyjne.

Piąty wymiar dotyczy idei rozwoju zrównoważonego i odpornego [sustainability and resilience mindset]. Modelowe rolnictwo zrównoważone powinno być opłacalne dla samych rolników, korzystne dla lokalnej społeczności oraz nie wyrządzać nieodwracalnych szkód środowisku naturalnemu. Pytamy zatem, w jakim stopniu polscy rolnicy dają się opisać za pomocą zaproponowanego modelu teoretycznego i stawiamy hipotezę, że ich działania w coraz większym stopniu będą zawierać w sobie ów komponent zrównoważonego światopoglądu. Twierdzimy ponadto, że uwzględnienie idei zrównoważonego rozwoju w działalności produkcyjnej rolników wymagać będzie skupienia się na zagadnieniach rozumienia i uwzględnienia przez nich w swoich działaniach koncepcji tzw. bezpieczeństwa żywnościowego, analizowanego w kontekście całościowej polityki rolnej państwa, jak i problematyki przetwórstwa i dystrybucji żywności.

Metodyka badań

Badania prowadzimy przy użyciu różnych metodologii.

Po pierwsze, skupiamy się na reprezentatywnej dla Polski próbie złożonej z właścicieli gospodarstw (3500 przypadków). Taka wielkość próby jest niezbędna do zaplanowanych badań zróżnicowania regionalnego gospodarstw zgodnie z procedurą analizy wielopoziomowej.

Po drugie, w celu opisania działań zbiorowych właścicieli gospodarstw prowadzimy wywiady pogłębione z prezesami wojewódzkich Izb Rolniczych.

Trzecia część jest poświęcona analizie przejawów klasowych stylów życia i świadomości klasowej właścicieli gospodarstw w oparciu o antropologiczne wywiady pogłębione z grupą celowo dobranych rolników.

Czwarta część, polega na realizacji około 20 wywiadów pogłębionych oraz obserwacji uczestniczącej dotyczącej zastosowania technologii i oprogramowania komputerowego w prowadzeniu gospodarstwa rolnego.

Prezentacja wyników badań - publikacje

  • Drąg, Zbigniew i Krzysztof Gorlach (2019). Polskie rolniczki jako menedżerki, „Studia Socjologiczne” 4 (235), ss. 129-156, PUBLIKACJA
  • Gorlach, Krzysztof i Zbigniew Drąg (2019). Rolniczki jako uczestniczki życia społecznego, „Acta Universitatis Lodziensis Folia Sociologica” 68, ss. 47-66, PUBLIKACJA
  • Ploeg van der, Jan Douwe et al (2019). The economic potential of agroecology: Empirical evidence from Europe, "Journal of Rural Studies" vol. 71, pp. 46-61, PUBLIKACJA
  • Gorlach, Krzysztof i Zbigniew Drąg (2019). Od gospodarstwa chłopskiego do przedsiębiorstwa rodzinnego [w:] M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.), Ciągłość i zmiana: sto lat rozwoju polskiej wsi, Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN oraz Wydawnictwo Naukowe Scholar, PUBLIKACJA
  • Gorlach, Krzysztof, Marta Klekotko, Anna Jastrzębiec-Witowska, Piotr Nowak, Think Locally and act globally: understanding human development in the Era of globalization, "Eastern European Countryside", vol. 24, ss. 111-141.
  • Ploeg van der, Jan Douwe and others (27 authors), The economic potential of agroecology: Empirical evidence from Europe, "Journal of Rural Studies", vol. 71, ss. 46-61 (Zbigniew Drąg, Krzysztof Gorlach, Piotr Nowak).

Prezentacja wyników badań - referaty na konferencjach

  • Krzysztof Gorlach, Zbigniew Drąg, „Użytkowniczki i właścicielki gospodarstw rolnych AD 2017: Szkic do portretu socjologicznego”. Konferencja „Kobiece utopie w działaniu 100 lat praw wyborczych kobiet (1918-2018), Uniwersytet Jagielloński, Kraków, 21-22 września, 2018.
  • Krzysztof Gorlach, Zbigniew Drąg, „Kobiety-rolniczki jako uczestniczki życia publicznego”. Konferencja "Społeczeństwo a płeć - problemy, wyzwania, perspektywy badawcze”, Uniwersytet Łódzki, Łódź, 11-12 października, 2018.
  • Krzysztof Gorlach, Zbigniew Drąg, „Od gospodarstwa chłopskiego do przedsiębiorstwa rodzinnego”, Konferencja „Ciągłość i zmiana. 100 lat rozwoju polskiej wsi”, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa, 5 - 6 grudnia, 2018.
  • Krzysztof Gorlach, Zbigniew Drąg, “Gender inequalities among farm operators in Poland”, XXVIII European Society for Rural Sociology Congress "Rural Futures in a Complex World" Trondheim, Norway June 25 – 28, 2019.
  • Krzysztof Gorlach, Zbigniew Drąg, “From Peasant Farm to Family Business: The Changing Face of Rural Entrepreneurship in the Peculiar Case of Poland”, XXVIII European Society for Rural Sociology Congress "Rural Futures in a Complex World" Trondheim, Norway, June 25 – 28, 2019.
  • Zbigniew Drąg, Krzysztof Gorlach, „Schyłek tradycyjnej rodziny rolniczej?”, XVII Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny, Wrocław, 11 – 14 września, 2019.
  • Adam Mielczarek, „Nowoczesne gospodarstwo rodzinne wobec zmian w polach polskiej wsi” XVII Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny, Wrocław, 11 – 14 września, 2019.

PROJECT CONCLUDING WORKSHOP: Think locally, act globally: polish farmers in the global world of sustainability and resilience

PROJECT CONCLUDING WORKSHOP:

THINK LOCALLY, ACT GLOBALLY: POLISH FARMERS IN THE GLOBAL WORLD OF SUSTAINABILITY AND RESILIENCE

 

Jagiellonian University, Kraków, Poland
15 Jagiellońska Street, Collegium Maius, Bobrzyński Room 

MARCH 25, 2021 (9:00 – 18:00) 

 

9:10 – 9:30: REGISTRATION 


9:30 – 13:10: MORNING SESSION 

9:30 – 9: 40: Krzysztof Gorlach (Jagiellonian University, Kraków, Poland) – Introduction

9:40 - 10:15: Jan Douwe van der Ploeg (China Agricultural University, Beijing, China; Wageningen University, the Netherlands) – Family Farming in Global Histories and Contexts

10:15 – 10:40: Discussion

10:40 – 11:15: Patrick H. Mooney (University of Kentucky-Lexington, USA) – Renewing a Sociology of Agriculture


11:15 – 11:45: MORNING COFFEE BREAK


11:45 – 12:10: Discussion

12: 10 – 12:45: Henryk Domański (Polish Academy of Sciences, Warsaw, Poland) – Cultural Distinctions of Polish Farmers: Enduring Stability in the Intergenerational Perspective

12:45 – 13:10: Discussion


13:10 – 14:10: LUNCH BREAK


14:10 – 17:50: AFTERNOON SESSION

14:10 – 14:20: Krzysztof Gorlach (Jagiellonian University, Kraków, Poland) - Introduction

14:20 – 14:55: Ilona Matysiak (Maria Grzegorzewska Pedagogical University, Warsaw, Poland) - Young University Graduates Living in Rural Areas in Poland – Motivations, Choices and Life Strategies

14:55 - 15:20: Discussion

15:20 – 15:55: Ruta Śpiewak (Polish Academy of Sciences, Warsaw, Poland) - Social Fear as a Social Change: Where the Alternative Food Networks Come From


15:55 – 16:25: AFTERNOON COFFEE BREAK


16:25 – 16:50: Discussion

16:50 – 17:25: Aleksandra Wagner (Jagiellonian University, Kraków, Poland) - Towards Energy Citizenship: Rural Areas in the Energy Transition in Poland

17:25 – 17:50: Discussion

17:50 – 17:55 – Krzysztof Gorlach (Jagiellonian University, Kraków, Poland) - Some Conclusion Comments

 

Project concluding workshop: Think locally, act globally: polish farmers in the global world of sustainability and resilience